به گزارش «خبرنامه دانشجویان ایران»؛ از زمان روی کار آمدن دولت آقای دکتر سید ابراهیم رئیسی بیش از ۷ ماه است که میگذرد. اگر بخواهیم نگاهی کلی به سیاست خارجی "دولت مردم" نسبت به منطقه بیندازیم متوجه این مسئله میشویم همانطور که آقای رئیسی در مناظرات خردادماه انتخابات ریاست جمهوری بیان کردند وظیفه وزارت امور خارجه دولت متبوع ایشان توجه و بازنگری نسبت به سیاست همسایگی جمهوری اسلامی در قبال کشورهای همسایه است. مشخصههای این امر سفرهای خارجی ایشان در طول این ۷ ماه است. ابتدا سفر به تاجیکستان است سپس عازم ترکمنستان شدند و در ادامه رهسپار روسیه شدند و در اسفندماه به قطر سفر کردند. اگر از دیدگاه علم روابط بینالملل بخواهیم بررسی کوتاهی انجام دهیم، بهترین نظریه برای توجیه و شرح سیاست خارجی دولت سیزدهم نظریه سازهانگاری است. نظریه سازهانگاری بیان میکند که روابط بین کشورها برخلاف مابقی نظریهها روابط بینالملل مانند واقعگرایی که بر اساس قدرت و لیبرالیسم بر اساس نهادگرایی است؛ این نظریه بر اساس هنجار و هویت در ایجاد و تداوم ارتباط و روابط بین کشورهاست. درنتیجه به دنبال ایجاد و نزدیکی بین دول کشورها با استفاده از مفاهیمی در حوزه فرهنگ و اجتماعی است تا استفاده از مفاهیم حوزه سیاست.
بهصورت کلی پایه و اساس سیاست خارجی دولت آقای رئیسی گفته شد و اینک وارد جزئیات سیاست خارجی دولت مردم با توجه به سفرهای خارجی میشویم. برای فهم و درک بیشتر هر سفر بهصورت جدا بررسی و نتایج آن ارائه میگردد.
تاجیکستان؛ اولین سفر خارجی: سازمان همکاری های شانگهای
بیست و سوم شهریورماه امسال، روابط عمومی نهاد ریاست جمهوری خبر از اولین سفر رئیسجمهور دولت سیزدهم به تاجیکستان خبر داد. این سفر به دعوت امام علی رحمان رئیسجمهور تاجیکستان بهمنظور شرکت آقای دکتر رئیسی در اجلاس سازمان همکاریهای شانگهای انجام گرفت. ایران از سال ۲۰۰۵ عضو ناظر این سازمان بوده است ولی باوجود تلاشهای رئیس دولت نهم و دهم آقای دکتر محمود احمدی نژاد ایران نتوانست به عضویت دائم این سازمان درآید. پس از گذشت ۱۶ سال در زمان ریاست جمهوری آقای دکتر رئیسی، ایران موفق به عضویت دائم در این سازمان شد. این امر مهمترین سوغاتی رئیسی برای کشور از سفر تاجیکستان بود. چون سازمان همکاریهای شانگهای علاوه بر پوشش دهی همکاریهای اقتصادی، شامل حوزههای امنیتی و فرهنگی هم میشود که دستاوردی بزرگ برای ایران محسوب میشود؛ بهطوری که با عضویت دائم ایران علاوه بر مخالفت و اعتراض نخست وزیر اسرائیل و رئیس جمهور ایالات متحده، این مسئله را پیروزی بزرگ برای جمهوری اسلامی قلمداد کردند.
ترکمنستان؛ دومین سفر: رهاوردی گازی
آقای دکتر رئیسی در دومین سفر خارجی خود ششم آذرماه به دعوت قربانعلی بردی محمداف رئیس جمهور ترکمنستان برای شرکت در اجلاس سازمان همکاریهای اقتصادی موسوم به اکو عازم عشقآباد شد. مهمترین دستاورد این سفر برای جمهوری اسلامی ایران قرارداد سوآپ گازی بین ترکمنستان، جمهوری اسلامی و جمهوری آذربایجان بود. طبق مفاد این قرارداد ترکمنستان حجمی معادل یک و نیم تا دو میلیارد متر مکعب گاز به جمهوری آذربایجان صادر میکند و جمهوری اسلامی به عنوان نقش واسط این قرارداد از مزایای ترانزیت سوآپ گازی سود و منفعت کسب مینماید. این قرارداد از این لحاظ برای جمهوری اسلامی ارزشمند بود که ما هر ساله در فصل زمستان با ترکمنستان برای واردات گاز به مشکلاتی برمیخوردیم و برای تأمین گاز کشور دردسرهایی به وجود میآمد. از طرفی این قرارداد باعث نزدیکی بیشتر جمهوری اسلامی به جمهوری آذربایجان بعد از رزمایش مهرماه ارتش ایران در حاشیه رود ارس به منظور اعلام موضع قطعی جمهوری اسلامی در مخالفت با هرگونه تغییری در ژئوپلیتیک منطقه قفقاز جنوبی بود.
فدراسیون روسیه؛ سومین سفر: توافق با همسایه قدیمی
بیست نهم دیماه بود رئیس جمهوری همراه با هیئتی بلند بالا و اقتصادی به دعوت رسمی ولادیمیر پوتین رئیس جمهوری فدراسیون روسیه رهسپار مسکو شد. در دیدار دوجانبه روسای جمهور دو کشور که حدود 3 ساعت به طول انجامید، مطالب و نقطه نظرات مهمی در رابطه با درگیریهای منطقه قفقاز جنوبی، افزایش همکاریهای اقتصادی بین دو کشور و همچنین موضوع مذاکرات هستهای وین و رسیدن به توافقی جامع و سودمند برای همه طرفهای درگیر مطرح شد. از دیگر توافقات اقتصادی مهم، افزایش ظرفیت تجارت خارجی دو کشور به ده میلیارد دلار و اتصال کریدور شمال به جنوب است. اما میتوان گفت مهمترین اتفاق این سفر ارائه پیشنهاد توافق بلند مدت بیست ساله موسوم به "سند راهبردی ایران و روسیه" از جانب جمهوری اسلامی به فدراسیون روسیه بود. توافقنامه بیست ساله ایران و روسیه اولین بار در دوره ریاست جمهوری محمد خاتمی در سال 1379 بین دو کشور به امضا رسید که از قضا مدتی پیش دوره آن به اتمام رسید. این توافقنامه که حوزههای مختلفی از جمله حمل و نقل، ذوبآهن، ساخت نیروگاههای برق و ... را شامل میشد. البته این توافقنامه نیاز به مذاکره و بررسی جدی و همینطور تصویب در مجلس شورای اسلامی را دارد. از پیامدهای جالب این سفر که بیشتر در مورد منطقه قفقاز جنوبی بود تماس تلفنی رجب طیب اردوغان رئیس جمهور ترکیه به آقای دکتر رئیسی بلافاصله پس از بازگشت از سفر مسکو، سفر وزیر دفاع جمهوری آذربایجان به تهران و دعوت اردوغان از پوتین برای سفر به آنکارا بود که تمامی این اتفاقات در طول یک هفته رخ داد که نکتهای قابل تأمل است.
قطر؛ آخرین مقصد در سال 1400: سفری پس از گذشت بیش از یک دهه
آخرین سفر رئیس جمهوری در سال 1400 در دوم اسفند ماه به دوحه با دعوت رسمی تمیم بن حمد بن خلیفه آل ثانی امیر قطر صورت پذیرفت. این سفر پس از گذشت یازده سال ترتیب داده شد. آقای دکتر رئیسی علاوه بر دیدار با امیر قطر و امضای توافقات دوجانبه بین دو کشور به منظور شرکت و سخنرانی در اجلاس سران کشورهای صادرکننده گاز موسوم به "اوپک گازی" انجام شده است. در این سفر قراردادهای مهمی فی مابین دو کشور در حوزههای زیرساختی، میادین مشترک و افزایش همکاریهای اقتصادی امضا شد. قرارداد ساخت تونل زیردریایی از بندر دیر بوشهر تا دوحه مهمترین این توافقات بود که ایران را در مسیر ترانزیتی صادرات قطریها قرار میداد.
در مورد افغانستان جمهوری اسلامی سیاست بیطرفی را در پیش گرفت و هنوز طالبان را به رسمیت نشناخته است و از شناخت دوفاکتو استفاده نموده است. ایران به دنبال گرفتن حق آبه خود در مورد رود هیرمند از طالبان است؛ که سیاست درستی را دولت سیزدهم در پیش گرفته است. در مورد کشورهای منطقه قفقاز جنوبی جمهوری اسلامی موضع قاطع خود را اعلام و بر آن پافشاری کرده است با این وجود روابط دوستان با جمهوری آذربایجان حفظ شده است و وزیر راه و شهرسازی ایران به منظور عقد قرارداد در مورد بازسازی قرهباغ و همچنین ترانزیت تهران – باکو در بهمن ماه به این کشور سفر کرد. همچنین روابط با ارمنستان همچون گذشته به قوت خود باقی است و دو کشور خواستار افزایش همکاریهای اقتصادی و سیاسی بین دو کشور هستند که نمود آن سفر وزیر خارجه و اقتصاد ارمنستان در مهرماه و بهمنماه به تهران است.
در آخر اگر بخواهیم جمعبندی مختصری انجام دهیم؛ در این هفت ماه گذشته توجه دولت آقای سید ابراهیم رئیسی به همسایگان و در پیش گرفتن سیاست همسایگی خوب ارزیابی میشود که منافع اقتصادی و قابل توجهی را برای کشور به همراه داشته است. این ارتباط راهبردی با همسایگان باعث ثبات و امنیت در مرزهای جمهوری سلامی میشود و بار دیگر نشان داد که گفته بن تمیم امیر قطر در مورد ایران خارج از واقعیت نبود که ایران باعث ثبات و آرامش منطقه است.
گزارش از امیررضا شکوریان فرد - کارشناس ارشد روابط بین الملل
